Türk Tıp Tarihi Kurumu’nun kuruluşunda, Yugoslavya’da yapılan XI. Uluslararası Tıp Tarihi kongresinin etkisi oldu. Bu kongrede Tıp Fakültesi Dekanı Ord. Prof. Dr. Nurettin Ali Berkol ile birlikte 1932’den beri Milli Temsilci olan Doç. Dr. A. Süheyl Ünver, Türkiye’yi temsil ettiler ve kongreye Muallim Dr. Fuat Kâmil Beksan, Dr. Sani Yaver, Dr. Saim Erkun ve Dr. Metine Belger de katıldı.
 

Zagrep’te, 1 Eylül 1938’de yapılan toplantıda Doç. Dr. A. Süheyl Ünver’in çizdiği, Dünya’yı üç defa devreden yılan simgesi , Türk Tıp Tarihi Kurumu’nun rozeti ve mührü olarak kabul edildi ve Dr. Süheyl Ünver’in teklifiyle Dr. Feridun Nafiz Uzluk, Dr. Saim Erkun, Dr. Metine Belger, Dr. Ruscuklu Hakkı Üzel, Dr. Fuat Kamil Beksan, Dr. Besim Ömer Akalın, Dr. Akil Muhtar Özden ve Dr. Osman Şevki Uludağ cemiyete üye olarak kabul edildiler ve böylece “Türk Komitesi” oluştu.

Dr. Süheyl Ünver yurda dönünce Uluslararası Tıp Tarihi Cemiyeti’nin Türk Komitesini toplantıya çağırdı, İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü’nde toplanıldı, toplantının tarihi, tutanağın sağ üst köşesinde 6/X/938 olarak yazıldı. Bu toplantıya davet edilenlerden Müderris Dr. Besim Ömer Akalın (Paşa), Ord. Prof. Dr. Akil Muhtar Özden, Dr. Ruscuklu Hakkı Üzel, Muallim Fut Kâmil Beksan, Doç. Dr. A. Süheyl Ünver, Dr. Feridun Nafiz Uzluk, Dr. Metine Belger ve celse kâtibi olarak Enstitünün asistan adayı öğrenci İhsan Ünal katıldılar, Muallim Dr. Galip Ata Ataç, Dr. Saim Erkun ve Dr. Osman Şevki Uludağ gelmedi. Geçici Başkanlığa Dr. Besim Ömer Akalın seçildi ve Uluslararası Tıp Tarihi Cemiyeti daimi Komitesinin Türkiye Milli Murahhası Dr. A. Süheyl Ünver, Uluslararası Tıp Tarihi kongreleri hakkında ve özellikle sonuncu hakkında bilgi verdi, 1944 veya 1945 tarihinde yapılacak XIV. kongrenin Türkiye’de toplanması için bir eğilim olduğunu, buna şimdiden hazırlanmak için bir “Türk Tıp Tarihi Kurumu”nun, önceden Türk Komitesi üyelerinin de düşüncelerine uygun bir şekilde oluşturulmasını önerdi. Bu öneri, toplantıda bulunanlarca kabul edildi ve derneğin özellikle Türk Tıp Tarihi ile uğraşacağı ve sık sık toplanmayıp gerekince toplanacağı esası kabul edildi. Ayrıca yerli üye ve yabancı fahri üye alınması da kararlaştırıldı.

Yapılan seçimde birinci reisliğe Dr. Besim Ömer Akalın, ikinci reisliğe Dr. Akil Muhtar Özden getirildi. Derneğin yönetim kurulunda başka unvan kabul edilmedi, yalnız Tıp Tarihi Enstitüsü’nün haberleşmede yardımcı olması kararlaştırıldı.

Bu toplantıda bulunanların kurucu üyeliği kabul edildi, derneğin tüzüğünün Dr. Feridun Nafiz tarafından hazırlanmasına, bunun bütün kurucu üyelerce incelenerek son şeklinin belirlenmesine ve kurumun resmi izninin alınması için hükümete takdim edilmesine karar verildi. Bu toplantıda Uluslararası derneğin kurucusu Dr. Tricot-Royer ile o zamanki başkan Prof. Dr. Fomoiu’ya fahri üyelik verildi. Hatıra olarak grup halinde bir resim çektirilerek “Uluslararası Tıp Tarihi Derneği Türk Komitesi” ve “Türk Tıp Tarihi Kurumu”nun ilk toplantısına son verildi. İstanbul Vilayetine yapılan başvuru sonucu kurumun kuruluşu 10 Ocak 1940 tarihi olarak resmen kabul edildi.

İlk başkan Müderris Dr. Besim Ömer Akalın Paşa 19 Mart 1940 tarihinde vefat edince Ord. Prof. Dr. Akil Muhtar Özden başkan ve Dr. Ruscuklu Hakkı Üzel as başkan oldu.

Türk Tıp Tarihi Kurumu rozet ve mühürleri

Savaş yıllarında kurum toplanamadı. Kurumun 26.1.1945 tarihli bir yazısında İstanbul Emniyet Müdürlüğü’nden şimdiye kadar toplantı yapmayan Türk Tıp Tarihi Kurumunu fesholunmuş sayılarak mührünün geri verilmesi ve eşyasının tasfiyesi hakkında gelen bir tebliğ üzerine kurucu üyelerden Dr. Akil Muhtar Özden, Dr. Ruscuklu Hakkı, Dr. A. Süheyl Ünver, Dr. Feridun Nafiz Uzluk ve Enstitü asistanı Dr. Saffet Kızıldağlı Tıp Tarihi Enstitüsünde toplandılar.

Emniyet Amirliği ile temasa geçen Prof. Dr. A. Süheyl Ünver, tüzüğün 6. maddesi gereğince eskiden kurucularca seçilen kurum genel heyetinin toplanması ve tüzüğe göre idare heyetinin 12 kişiye çıkarılması gerektiğini öğrendi ve genel kurulun 9 Şubat 1945’de toplantıya çağrılarak yıllık kongrenin yapılmasına karar verildi. Kurum bu tarihten sonra oldukça düzenli bir şekilde çalışmaya başladı.

1973 yılında derneklerin adlarında Türk, Türkiye ve Atatürk kelimelerinin kullanılması Bakanlar Kurulu’nun iznine bağlandıktan sonra, derneğin 1975 yılında yapılan başvurusu üzerine, 15363 sayılı ve 21 Eylül 1975 tarihli Resmi Gazetenin Kararnameler Kısmında 7/10400 sayı ve 4.8.1975 tarihli kararla (sıra no: 6, kod no: 34.12.051) Tıp Tarihi Kurumu’nun adında Türk sözcüğünün kullanılmasına izin verildi.

Derneğin şimdiki amblemi Ord. Prof. Dr. A. Süheyl Ünver’in kurum başkanlığı sırasında, Prof. Dr. Gönül Güreşsever (Cantay) tarafından 1975 yılında çizildi.

Kurumun tüzükleri sıra ile 28.6.1938 tarihli ve 3512 sayılı Cemiyetler Kanununa (5.6.1946 tarihli ve 4919 sayılı kanunla Cemiyetler Kanununda önemli değişiklikler yapıldı), 22.12.1972 tarih ve 1930 sayılı Dernekler Kanununa, 6.10.1983 tarihli ve 1930 sayılı Dernekler Kanununa göre hazırlandı. İlk tüzüğün adı “Türk Tıb Tarihi Nizamnamesi”dir. Bu tüzük Dr. Feridun Nafiz Uzluk tarafından 1938’de hazırlandı, kurucu üyelerce incelendikten sonra Valiliğe 7 Ocak 1939 tarihinde verildi ve 1940 yılında yürürlüğe girdi.

1952 yılında ilk tüzüğün yeni ilavelerle değiştirilmesi kararlaştırıldı ve Dr. Ziya Cemal Büyükaksoy, Dr. Esat Nurettin Durusoy ve Dr. Feridun Frik’ten oluşan bir komisyon, Türk Tıp Tarihi Kurumu Tüzüğünü hazırladı. 1952 tüzüğünün değiştirilmesi için 5 Nisan 1972 Genel Kurulu’nda bir karar alındı ve bir komisyon kuruldu. 22 Kasım 1972 kabul tarihli 1630 sayılı Dernekler Kanunu çıkınca Dr. Feridun Frik, Em. Tuğg. Dr. Kemal Özbay ve Dr. Aykut Kazancıgil yeni tüzüğü hazırladılar ve bu 7 Şubat 1973’de toplanan Genel Kurul’da kabul edildi. Bu tüzüğün adı “Türk Tıp Tarihi Kurumu Derneği Tüzüğü”dür. Bu tüzükte 8 Ekim 1977 tarihinde değişiklik yapıldı, bu son şekil 1978 Ekim’inde yürürlüğe girdi.

2098 sayılı kanunun geçici 1. maddesinde mevcut olan, konfederasyon, federasyon ve derneklerin en çok 6 ay içinde tüzüklerini bu kanuna göre yeniden düzenlemesi ve 7 Nisan 1984 tarihine kadar yeni şekliyle en yüksek mülki amirliğe vermesi gerektiği belirtildiği için, bu işi Prof. Dr. Ekrem Kadri Unat üstlendi, yeniden düzenlenen ve bugün yürürlükte olan bu tüzüğün adı “Türk Tıp Tarihi Kurumu Tüzüğü” oldu. Derneğin tüzüğü 2004 tarihinde yenilendi ve 27 Temmuz 2004 tarihli “Yenigün” gazetesinde yayınlandı.

Derneğin merkezi 1940 ve 1952 tüzüklerinde “İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü”, 1973 tüzüğünde “İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Tıp Tarihi ve Deontoloji Enstitüsü”dür. 1984 tüzüğünde ise “İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Tıp Tarihi Bilim Dalı’nda A-431 numaralı oda”dır. Bu şekilde ilk defa Türk Tıp Tarih Kurumu bir odaya yerleşti ve kapısına da bunu gösteren levha asıldı.

Dernek kurulduğu zaman yeni üyeler, kanunla istenen özelliklere sahip ve tıp tarihi üzerine yayını ve çalışması bulunanlar arasından seçildiler. İlk üyeleri kurucu olarak seçildi ve 9 Şubat 1945 tarihindeki ilk toplantıya 7’si kurucu 39 üye davet edildi. Bundan sonra üyeler genel kurul tarafından seçildi. Üye sayısı 17 Aralık 1948 tarihindeki yıllık kongre için hazırlanan listede 55’e ulaştı. 1973 tüzüğünde ve daha sonrasında üye kabulü yetkisi yönetim kurullarına bırakıldı. Derneğin üye sayısı genellikle 50 – 60 arasında oldu, bu sayı 1984’te 59’u, 2000’lerin başında 124’ü buldu. 2006 yılında ise üye sayısı 142 oldu.

Üye kayıt defterinin tutulması 3.3.1976 tarihli yazıdan sonra başladı, kabulden sonra istenen bilgilere her zaman gerekli cevap alınamadı. 1984’den sonra üye olacaklardan isteğini bildiren bir başvuru yazısı, kendisi hakkında gerekli bilgi edinilmesini sağlayacak soruları içeren fişin doldurulması ve 2 fotoğraf istenmeye başlandı. 1988’de de özel bir üyelik formu hazırlandı.

Genel kurullara başkanlık edenler şunlardır: Dr. Besim Ömer Akalın, Dr. Akil Muhtar Özden, Dr. Rıza Tahsin Gencer, Dr. Cemil Topuzlu, Dr. Ali Rıza Atasoy, Dr. Ömer Vasfi Aybar, Dr. Şerafettin Kam, Osman Ergin, Dr. Üveys Maskar, Dr. Osman Şevki Uludağ, Dr. Kazım İsmail Gürkan, Gen. Dr. Nazmi Çağan, Dr. Esat N. Durusoy, Dr. Feridun Frik, Dr. Naşit Erez, Dr. Muhittin Erel, Dr. Semai Eyice, Dr. Sezai Bedrettin Tümay, Prof. Dr. Zeki Başar, Prof. Dr. Mutahhar Yenson, Prof. Dr. Emre Dölen, Prof. Dr. Asım Cenani ve Prof. Dr. Hilmi Erginöz.

Yönetim kurulunda çalışan üye sayısı 1940 nizamnamesinde 12’dir. Bunlar kurucu üyelerle genel kurulca seçilen 4 kişiden oluşuyordu. 1952 yönetmeliğinde sayı 5 olarak kabul edildi. İstanbul Tıp Tarihi Enstitüsü Direktörü veya doçenti yönetim kurulunun tabii üyesi sayıldı. Yönetim kurulu, ilk toplantısında bir başkan, bir ikinci başkan, bir genel sekreter ve bir muhasebeci seçti.

Yönetim kurullarında çalışanlar: Besim Ömer Akalın, Akil Muhtar Özden, Ruscuklu Hakkı Üzel, Fuat Kamil Beksan, Süheyl Ünver, Feridun Nafiz Uzluk, Metine Belger, İhsan Önal, Kazım İsmail Gürkan, Osman Ergin, Rıza Tahsin Gencer, Esat N. Durusoy, Fahrettin Kerim Gökay, Perihan Çambel, Cemil Topuzlu, Hadi Gediz, Feridun Frik, Ziya Cemal Büyükaksoy, Muhiddin Erel, Zeki Zeren, İhsan Rıfat Sabar, Nuri Fehmi Ayberk, Üveys Maskar, Bedii Şehsuvaroğlu, Hikmet Altuğ, Aykut Kazancıgil, Emine Atabek, Ekrem Kadri Unat, Kemal Özbay, İlhami Nasuhioğlu, Naşit Baylar, Kazım Arısan, Arslan Terzioğlu, Ayhan Yücel, Hüsrev Hatemi, Nil Sarı, Ayten Altınbaş, Asım Cenani, Vural Solok, İlter Uzel, Nuran Yıldırım, Zühal Özaydın, Ayşegül Demirhan Erdemir, Emre Dölen, İbrahim Başağaoğlu, Cenk Büyükünal, Öztan Öncel, Yeşim Işıl Ulman, Doğan Üvey, Namık Kemal Kurt çalıştılar.

Türk Tıp Tarihi Kurumu’na başkanlık yapanlar şunlardır. 1939-1940’da Prof. Dr. Besim Ömer Akalın, 1940-1949 arasında Prof. Dr. Akil Muhtar Özden, 1949-1950’de Dr. Rıza Tahsin Gencer, 1950-1956 arasında Prof. Dr. Cemil Topuzlu Paşa, 1956-1972 arasında Prof. Dr. Kazım İsmail Gürkan, 1972-1977 arasında Ord.Prof. Dr. Süheyl Ünver, 1977-1984 arasında Prof.Dr. Feridun Frik, 1984-1990 yılları arasında Prof. Dr. Ekrem Kadri Unat, 1990-2000 arasında Prof. Dr. Hüsrev Hatemi , 2000-2005 yılları arasında Prof. Dr. Nil Sarı , 2005 yılında ise Prof. Dr. Ayşegül Demirhan Erdemir seçildiler.

Türk Tıp Tarihi Kurumu’nun çalışmaları şu şekilde özetlenebilir:

Tıp tarihi ile ilgili bilimsel çalışmalar yapmak, araştırmaları desteklemek, bilimsel toplantılar düzenlemek, Türk tıbbına hizmet edenlerin yaşatılması için anma toplantıları yapılmasını, hatıra pullarının çıkartılmasını, isimlerinin cadde, sokak ve kurumlara verilmesini sağlamak.

Ayrıca aylık toplantılar yapılması kararlaştırıldı, 10 Ulusal Türk Tıp Tarihi kongresinin gerçekleştirilmesine katkıda bulunuldu, uluslararası kongre ve toplantılara katılım sağlandı. Bu arada kurum, Türk Tıp Tarihi ile ilgili geziler düzenledi ve tıp tarihi bakımından önemli bina ve mezarlarla ilgilenerek gerekli desteği sağlamaya çalıştı, onarımlarını takip etti. Bu arada 38.Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi de 2002 yılında İstanbul’da yapıldı. Prof.Dr.Nil Sarı’nın büyük bir özveri ile gerçekleştirdiği kongre gelmiş geçmiş uluslararası tıp tarihi kongrelerinin en görkemlisi ve en büyüğü idi.

Daha sonra ilk uluslararası Türk Tıp Tarihi Kongresi ise Konya'da 20-24 Mayıs 2008 de yapıldı.